Wanneer ouders niet gelijk willen verdelen
Veel ouders willen het kind dat altijd voor hen klaarstond extra belonen, of een kwetsbaar kind in moeilijkheden extra beschermen. Dat betekent soms dat de gelijke verdeling tussen broers en zussen bewust wordt doorbroken. Zoals een notaris het verwoordt: “Het komt geregeld voor dat ouders één kind willen begunstigen boven een ander — omdat ze een groot conflict hebben gehad, het contact verloren is gegaan, of simpelweg omdat ze een situatie willen rechtzetten die zij als oneerlijk ervaren.” Maar hoe ver mag je daarin gaan zonder de wet te overtreden?
Naar Belgisch en Nederlands erfrecht is het onmogelijk om een kind volledig te onterven. Het “voorbehouden erfdeel” garandeert elke erfgerechtigde een minimaal aandeel van het vermogen waar de ouder niet aan kan komen. Het overige deel, de zogenaamde “beschikbare portie”, kan wél worden gebruikt om een kind extra te begunstigen in de erfenis — via een testament, een schenking of bepaalde contracten. Met twee kinderen beslaat het voorbehouden erfdeel twee derde van het vermogen, en de beschikbare portie het resterende derde. De kunst is dan ook om die marge optimaal te benutten zonder een juridische oorlog tussen de kinderen te ontketenen.
Een kind bevoordeligen in de erfenis: het wettelijk kader
Concreet bestaat een nalatenschap uit twee blokken. Het voorbehouden erfdeel wordt gelijk verdeeld onder de kinderen: het vertegenwoordigt de helft van het vermogen bij één kind, twee derde bij twee kinderen, en drie kwart bij drie of meer kinderen. Het resterende deel vormt de beschikbare portie, die vrij kan worden toegewezen.
Bij een vermogen van 300.000 euro en twee kinderen gaat 200.000 euro gelijkelijk naar beide kinderen — elk 100.000 euro. De resterende 100.000 euro mag volledig aan één enkel kind worden nagelaten.
Testament, schenkingen en levensverzekering: de belangrijkste instrumenten
Een testament is de eenvoudigste manier om één kind te begunstigen: het stelt je in staat om de volledige beschikbare portie aan dat kind toe te wijzen, bovenop zijn of haar voorbehouden aandeel. Een gewone schenking aan een kind heeft dat effect echter niet, omdat die in principe wordt beschouwd als een voorschot op de erfenis en bij overlijden wordt verrekend met het erfdeel.
Wie een echt extra voordeel wil creëren, moet via een “schenking buiten erfdeel” voor de notaris gaan. Die telt bovenop het erfdeel, binnen de grenzen van de beschikbare portie. Een ander veelgebruikt instrument is de levensverzekering: de uitkering valt buiten de nalatenschap zolang de premies redelijk blijven, waardoor je één kind als enige begunstigde kunt aanduiden.
Verder gaan of misbruiken rechtzetten: akkoorden en betwistingen
Wil je verder gaan dan die beschikbare marge, dan heb je de instemming van de andere erfgenamen nodig. De “voorafgaande afstand van het recht op inkorting” laat een erfgerechtigde toe om geheel of gedeeltelijk af te zien van zijn voorbehouden erfdeel ten gunste van een ander kind — vaak een kind met een handicap. Zo’n akte wordt ondertekend voor twee notarissen en geeft het toegekende voordeel een stevige juridische basis.
Omgekeerd, wanneer schenkingen, legaten of levensverzekeringscontracten het voorbehouden erfdeel aantasten zonder dergelijk akkoord, kunnen de andere erfgenamen een vordering tot inkorting instellen om het overschot terug in de nalatenschap te laten vloeien. Verkopen aan een kind ver onder de marktwaarde, of massale stortingen in een levensverzekering vlak voor het overlijden, worden door de rechter dan ook doorgaans snel geherkwalificeerd.
